Türkiye’de kayıt dışı istihdam, ekonominin görünmeyen ama en büyük sorunlarından biri olmaya devam ediyor. Özellikle pandemi sürecinden sonra artış gösteren bu sorun, 2023 itibarıyla bazı sektörlerde yüzde 40'ın üzerine çıktı. Uzmanlar, bu durumun hem çalışan haklarının korunması hem de ülkenin ekonomik istikrarı açısından büyük risk teşkil ettiğini ifade ediyor.
TÜİK verilerine ve sektör uzmanlarının değerlendirmelerine göre, kayıt dışı istihdam en çok tarım, hizmet ve inşaat sektörlerinde yoğunlaşmış durumda. Özellikle mevsimlik işçi çalıştırmanın yaygın olduğu tarım sektöründe, çalışanların büyük bir kısmı sosyal güvenlikten mahrum. Benzer şekilde, küçük ölçekli işletmelerde çalışanlar da sigortasızlık sorunuyla karşı karşıya. Hizmet sektöründe kayıt dışılığın lokomotifi olarak görülen restoran, kafe ve temizlik işlerinde, düşük gelir düzeyi ve esnek çalışma saatleri durumu daha da körükleyebiliyor. İnşaat sektöründe ise sigortasız işçi çalıştırmak hâlâ yaygın bir yöntem olmayı sürdürüyor.
Uzmanlara göre, söz konusu durumun arka planında işverenlerin maliyetleri düşürme çabasının yanı sıra denetim yetersizliği de etkili. Örneğin, küçük ölçekli işletmelerin birçoğu mali sıkışıklık nedeniyle sigorta masraflarından kaçınabiliyor. Öte yandan çalışanların da kayıt dışı çalışmayı kabul etmesi, ekonomik şartlar nedeniyle kimi zaman bir zorunluluk haline geliyor.
Kayıt dışı istihdam sadece bireyleri değil, makroekonomik dengeleri de tehdit ediyor. Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) yetkililerine göre, sigortasız çalışan her birey devletin vergi ve sosyal güvenlik gelirlerinde kayıplara yol açıyor. Bunun yanı sıra çalışma standartlarının düşük olması, istihdam edilen bireylerin uzun vadeli sağlık ve emeklilik hakları üzerinde olumsuz bir etki bırakıyor.
Ekonomistler, kayıt dışılığın azalmasının kayıtlı ekonomi için önemli bir kaldıraç olacağını vurguluyor: Hem devlet gelirlerinin artırılması hem de işsizlik oranlarının daha gerçekçi bir şekilde ölçülebilmesini sağlayabilir. Ancak bunun için ciddi politika değişikliklerine ve sahada etkin denetimlere ihtiyaç var.
Kayıt dışı istihdamın azaltılması için devlet, işverenler ve sivil toplum kuruluşlarının entegre bir çözüm planıyla birlikte çalışması büyük önem arz ediyor. Aksi takdirde, bu sorun yalnızca bireysel mağduriyetlerle sınırlı kalmayacak; ülke ekonomisinin uzun vadeli sürdürülebilirliğini de doğrudan tehdit edecek gibi görünüyor.
(Ayşe Yıldırım)