Dünya hızla değişiyor. Küreselleşme, şehirleşme ve insanların doğal çevre üzerindeki etkisi arttıkça, yaşam tarzımızda radikal dönüşümler yaşanıyor. Ancak bu değişimlerin bir bedeli var: Hayvan kaynaklı hastalıkların yayılma riski her geçen gün büyüyor. Bilim insanları ve sağlık otoriteleri, zoonotik hastalıklar olarak bilinen bu tehditlere karşı alarmda. Peki, bu artışın nedenleri ne ve bizi nasıl etkiliyor?
Zoonotik hastalıklar, hayvanlardan insanlara geçen enfeksiyonları ifade eder. Bunların arasında kuş gribi, COVID-19, Zika virüsü, Ebola ve Lyme hastalığı gibi pek çok yüksek riskli örnek bulunuyor. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre, dünyadaki tüm bulaşıcı hastalıkların yaklaşık yüzde 60’ı hayvan kaynaklıdır ve yeni ortaya çıkan bulaşıcı hastalıkların yüzde 75’i zoonotik kökenlidir.
İnsan aktivitesi, doğal yaşam alanlarının tahribine yol açıyor. Ormanların tarım arazilerine dönüştürülmesi, kontrolsüz madencilik faaliyetleri ve artan kentleşme, yaban hayatın doğal dengesini tehdit ediyor. Özellikle vahşi hayvanların yaşam alanlarına yapılan müdahaleler sonucu insanlar ve hayvanlar arasındaki temas giderek artıyor. Bu da virüslerin hayvandan insana daha kolay geçmesine olanak sağlıyor.
Gezegenin bir ucundaki hastalık etkeninin diğer ucuna ulaşması artık sadece saatler alıyor. Hava yolu taşımacılığının hızlanmasıyla birlikte zoonotik hastalıkların uluslararası düzeyde yayılması olasılığı oldukça yükseldi. Nitekim COVID-19 pandemisi bunun en somut örneklerinden biriydi. Küresel hareketlilik sadece insanlar arasında değil, hayvan ticaretiyle de birlikte bulaşıcı hastalıkları daha geniş çapta yayıyor.
Modern tarım uygulamaları da risk faktörlerini artırıyor. Özellikle hayvancılık sektöründe yoğun üretim yapan çiftliklerde, aynı türden binlerce hayvanın bir arada tutulması patojenlerin hızlı mutasyon geçirmesine olanak tanır. Antibiyotiklerin yanlış kullanımı ise ilaçlara dirençli bakterilerin ortaya çıkmasına zemin hazırlar ve yeni salgın risklerini besler.
Bilim insanları ve sağlık uzmanları, zoonotik hastalıklarla mücadele için hem bireylerin hem de hükümetlerin daha sürdürülebilir politikalar izlemesi gerektiği konusunda hemfikir. Doğayı korumak, tarım ve hayvancılıkta daha bilinçli uygulamaları teşvik etmek ve vahşi yaşamla uygun mesafeyi korumak alınacak bazı önlemler arasında yer alıyor.
Uzmanlara göre iklim krizi de zoonotik hastalıkların yayılmasında önemli rol oynayabilir. İklim değişikliği nedeniyle artan sıcaklıklar, hem vektör böceklerinin sayısını artırabilir hem de hastalık taşıyan türlerin farklı bölgelere göç etmesine neden olabilir.
(Fatma Hatun Altıkardeş)