Hürmüz Boğazı'nda ticaretin durması dünyada mücbir sebep ilanlarında "domino etkisi" yarattı

ABD ve İsrail'in 28 Şubat'ta İran'a yönelik başlattığı askeri saldırılar ve İran'ın misillemesi sonrasında İran Devrim Muhafızları Ordusu'nun Hürmüz Boğazı'nı bu ülkelerle bağlantılı gemi geçişlerine fiilen kapatmasıyla küresel ticaret üzerindeki baskı artıyor.

Dünyadaki günlük petrol tüketiminin yüzde 20'sinin ve sıvılaştırılmış doğal gaz ihracatının da yüzde 20'si stratejik bir geçit olan Hürmüz Boğazı'ndan taşınıyor. Ancak gemilerin boğazdan geçişine yönelik riskler nedeniyle S&P Global Energy verilerine göre, Basra Körfezi'nde 10'un üzerinde ham petrol tankeri Hürmüz Boğazı'nın batısında ham petrol yüklemek için hazır durumda bulunurken, yaklaşık 75 tankerin boş halde boğazın dışında demirlemiş halde olduğu tahmin ediliyor.

Bu durum, Körfez'de denizde bekleyen yaklaşık 126 milyon varil ham petrolün "fiilen mahsur kalmasına" yol açtı.

Hürmüz Boğazı'ndan bu sevkiyatları gerçekleştiremeyen veya İran'ın saldırılarının yol açtığı hasar sonrası faaliyetini durduran ve mücbir sebep ilan eden birçok tesis oldu.

Bunlardan ilki, İran'dan fırlatılan insansız hava araçlarından (İHA) birinin hedef aldığı Katar'ın Ras Laffan Sanayi Şehri'ndeki Katar Enerji'ye (QatarEnergy) ait LNG tesisi oldu. Burada ilk etapta üretimi durduran şirket, LNG ve ilgili ürünlerin üretimini askıya alma kararı doğrultusunda mücbir sebep ilan etti. Söz konusu tesis, dünyanın en büyük LNG ihracat tesisi olma özelliği taşıyor. Mücbir sebep, bir şirketin kontrolü dışında yaşanan gelişmeler nedeniyle sözleşmeden kaynaklanan yükümlülüklerini yerine getirememesi olarak ifade ediliyor.

Mücbir sebep ilanı şirketi hukuken korurken, küresel tedarik zincirlerini doğrudan etkileyerek müşteriler ve piyasa açısından arz kesintileri ve fiyat dalgalanmalarına yol açıyor.

Küresel LNG ihracatının yüzde 20'sini karşılayan Katar, LNG üretiminin yüzde 90'ından fazlasını Çin, Japonya, Hindistan ve Güney Kore başta olmak üzere Asya ülkelerine gönderiyor. Katar'ın Avrupa'ya da LNG ihracatı bulunuyor.

Katar'ın LNG ihracatının büyük ölçüde sekteye uğraması Asya ve Avrupa'daki gaz fiyatlarında sert yükselişlere yol açarken, özellikle bazı Asya ülkelerinde farklı tesislerin faaliyetlerinde kesintiye neden oldu.

Bu kapsamda Hindistan'ın en büyük LNG ithalatçısı, Katar Enerji'den aldığı mücbir sebep bildiriminin ardından Hindistan GAIL, Indian Oil Corporation ve Bharat Petroleum Corporation şirketlerine yaptığı LNG tedarikinde mücbir sebep ilan etti.

Söz konusu aksaklıklar, Petronet'in QatarEnergy ile yaptığı yıllık 7,5 milyon tonluk uzun vadeli LNG tedarik sözleşmesini etkiliyor.

Hindistan'ın en büyük gaz dağıtım şirketlerinden Gujarat Gas firması da LNG ithalatında yaşanan baskılar nedeniyle 6 Mart'tan itibaren geçerli olmak üzere sanayi müşterilerine mücbir sebep ilanı gönderdi.

Uluslararası medyada yer alan haberlerde QatarEnergy'nin bildirimi sonrası Shell'in de kendi müşterilerine mücbir sebep ilan ettiği bildirildi. ABD'li enerji şirketi Chevron da İsrail'in Leviathan gaz sahasındaki üretimin geçici olarak durdurulmasının ardından mücbir sebep ilan eden şirketler arasında yer aldı.

Petrol ve rafineri tesislerinde üretim kesintileri

Hürmüz Boğazı'ndan taşınan 15 milyon varili ham petrol ve 5 milyon varili petrol ürünü olmak üzere toplam 20 milyon varili bulan petrol ticaretinin de önemli ölçüde aksamasıyla bölgedeki üretim tesisleri sevkiyatlarını gerçekleştiremedi ve depoları da hızla dolmaya başladı.

Bazı ülkeler, bu nedenle üretimlerini azaltmak veya durdurmak zorunda kaldı.

Bu kapsamda Kuveyt Petrol Şirketi (KPC), petrol üretimini azaltmaya başladığını açıkladı ve mücbir sebep ilan etti. Kesintinin bir önlem olarak alındığını bildiren KPC, kararın gelişmelere göre yeniden değerlendirileceğini ve koşullar uygun olduğunda üretim seviyelerini yeniden artırmaya hazır olduklarını duyurdu.

Bölgede Suudi Arabistan ve Irak da petrol üretimlerini azaltma kararı aldı.

Şirket, Asya'ya nafta ve kuzeybatı Avrupa'ya jet yakıtı sevkiyatında önemli bir ihracatçı konumunda bulunuyor. Nafta, petrokimya üretimi için temel bir ham madde olarak kullanılıyor.

KPC'nin bu kararını takiben Kuveyt Stiren Şirketi (TKSC) de ham madde tedarikindeki kesintiler nedeniyle kimya ve petrokimya sektöründe önemli bir ara ürün olan etilbenzen-stiren monomer (EBSM) tesisi için mücbir sebep ilan etti. Tesisin yıllık 450 bin ton üretim kapasitesi bulunuyor.

Kuveyt'teki bu iki şirketin üretimlerindeki aksaklıkları, günlük yaklaşık 5 milyon varil olan ham petrol ithalatının yarısını Hürmüz Boğazı üzerinden Orta Doğu'dan ithal eden Hindistan'ın devlet rafineri şirketi MRPL'nin faaliyetlerine yansıdı. Şirket, mart ve nisan ayları için planlanan tüm benzin ihracat sevkiyatlarında mücbir sebep ilan etti.

MRPL, Hindistan'ın güneyinde bulunan Karnataka bölgesinde günlük 500 bin varil kapasiteli rafinerisindeki üretimin yaklaşık yüzde 40'ını ihraç ediyor.

Bahreyn Petrol Şirketi (BAPCO) de İran'ın bölgede devam eden saldırılarının yol açtığı mevcut durum ile grubun bağlı olduğu rafineri işletmesine ait bir rafineri ünitesini hedef alan saldırı nedeniyle mevcut koşullardan etkilenen grup operasyonları için 9 Mart'ta mücbir sebep ilan etti. Söz konusu Sitra rafinerisinin günlük 450 bin varillik kapasitesi bulunuyor.

Alüminyum üretiminde aksama

Dünyanın en büyük alüminyum tesislerinden birini işleten Aluminium Bahrain şirketi de Orta Doğu'daki çatışmaların genişlemesi sonucu sevkiyatlarını durdurarak mücbir sebep ilan etti.

Katar'daki LNG arz kesintisi nedeniyle dünya çapında faaliyet gösteren Norveç merkezli alüminyum şirketi Norsk Hydro'nun ortak girişim şirketi Qatalum alüminyum üretimini kontrollü şekilde durdurma sürecini başlatarak, müşterilerine mücbir sebep bildirimi gönderdi.

Asya'daki kimya tesisleri baskı altında

Çin'in Wanhua Chemical, Orta Doğu'dan gelen petrol arzının kesintiye uğraması sonucu 9 Mart'ta mücbir sebep ilan eden şirketler arasına katılırken, bazı ürün fiyatlarında da artışa gitti.

Longhua New Materials ise 10 Mart'ta Orta Doğu ülkelerine gidecek tüm ürünler için mücbir sebep maddelerini etkinleştirdi.

Güney Kore'nin Yeochun NCC Co (YNCC) şirketi nafta ham madde tedarikindeki sorunlar nedeniyle mücbir sebep ilan ederken, tüm üretim tesislerini asgari kapasitede çalıştırmak zorunda olduklarını açıkladı.

Singapur merkezli poliolefin üreticisi TPC şirketi de tedarik kesintisi sebebiyle Jurong Adası'ndaki birden fazla tesisini kapattı ve 9 Mart'ta mücbir sebep ilan etti. Şirketin faaliyeti, özellikle poşet, film, otomotiv parçaları ve tüketici ürünlerinde kullanılan plastiklerin üretimini kapsıyor.