Zaman, insanın elinde şekil alan bir hamur gibidir; kimileri onu emekle yoğurur, kimileri ise üzerine kutsallık etiketleri yapıştırarak dondurur. Üç aylar ve kandil geceleri, İslâm dünyasında işte bu donmuş zamanın en parlak vitrinleridir. Camilerde yakılan kandiller, minarelerden yükselen salâlar ve takvim yapraklarına işlenen “mübarek” notları, çoğu zaman hakikatin değil, alışkanlığın ışığını yayar.

Üç aylar, sanki gökten hazır bir kutsallık paketi gibi indirilmiş; sorgulanması teklif bile edilemeyecek bir dinî iklim olarak sunulur. Oysa bu kutsallığın temeline inildiğinde, sağlam taşlar yerine çatlak rivayetler, zayıf anlatılar ve aslı bulunamayan sözler çıkar karşımıza. Receb ve Şâban aylarının faziletine dair anlatılanların önemli bir kısmı, hadis ilminin terazisinde tartıldığında hafif gelir. Buna rağmen bu aylar, dinin merkezine taşınmış; Ramazan ise bu kültürel birikimin doruk noktasıymış gibi paketlenmiştir. Böylece vahyin açık çağrısı, geleneğin gürültüsü altında duyulmaz hâle gelmiştir.

Kandil geceleri, bu gürültünün en parlak yankısıdır. Regaib, Mi‘rac ve Berat… Her biri, kutsallığına dair sahih bir dayanak sunamadan kutsal ilan edilmiş geceler. Bu gecelerde kılınan “özel” namazlar, edilen “garantili” dualar, dağıtılan “kurtuluş reçeteleri” dinin kendisinden çok, insanın kolay cennet arzusunu besler. Kadir gecesi gibi vahyin doğrudan işaret ettiği bir istisna dışında, kandiller çoğu zaman gökyüzüne değil, toplumsal hafızanın karanlık köşelerine tutulan fenerlerdir.

Üç aylar orucu ise bu dinî romantizmin en zahmetli ama en gösterişli sahnesidir. Resûlullah’ın Receb ve Şâban’ı Ramazan’la zincirleyen kesintisiz bir oruç pratiğine dair sahih bir iz yoktur. Buna rağmen “üç aylar orucu” adıyla kutsanan bu uygulama, ibadeti bilinçten koparıp takvimsel bir yarışa dönüştürür. Açlık, sabrın değil; geleneğe sadakatin ölçüsü hâline gelir.

Bu anlayış, ibadeti bir yüzleşme olmaktan çıkarır; onu bir mevsimlik arınma ritüeline indirger. Yılın büyük bölümünde adalet, merhamet ve ahlâk rafa kaldırılır; üç aylar geldiğinde ise vicdanlar apar topar vitrine dizilir. Kandil gecelerinde yakılan mumlar, ertesi gün söndürülen sorumlulukları aydınlatmaya yetmez. Çünkü burada esas olan dönüşüm değil, rahatlamadır.

Daha da vahimi, bu kültürel kutsallaştırmanın dine ait sorgulamayı neredeyse günah saymasıdır. “Aslı var mı?” sorusu, “iman zayıflığı” ile yaftalanır. Oysa sorgulamayan inanç, kök salmaz; yalnızca kalabalık üretir. Din, hakikati arayan bilinçli bireyler isterken; kandil dindarlığı, itaatkâr tekrarları çoğaltır.

İnanç, takvim yapraklarına sıkıştırılamayacak kadar derin bir meseledir. Ne üç aylar, insanı kendiliğinden arındırır; ne kandil geceleri, hesapsız kurtuluş senetleri dağıtır. Hakikat, kandil ışıklarının romantik titremesinde değil; gündelik hayatın karanlık, zahmetli ve samimi yüzleşmelerinde gizlidir.

Belki de artık şu soruyu sormanın vakti gelmiştir:

Biz kandilleri mi yüceltiyoruz, yoksa kandiller aracılığıyla sorgulamaktan kaçtığımız bir dini mi parlatıyoruz?